Kan het christelijk geloof nog creatief zijn?

Blog > Wereldvisie > Kan het christelijk geloof nog creatief zijn?

In zijn boek Homo Deus beschrijft Yuval Noah Harari de overgang van ons geloof in de mens (humanisme) naar ons nieuwe geloof in de technologie (dataïsme). Harari beschrijft een realistisch beeld, niet in de laatste plaats omdat we ons nu al collectief overgeven aan tech-bedrijven als Facebook, Apple, Google en Amazon (FAGA) die door middel van data en algoritmes ons doen en laten beter kennen dan wij onszelf.

De data-oorlog

Data creëren kennis. En kennis is macht. Data-kennis is sterker dan mensen en hun beperkte kennis. Data zullen ons gaan regeren. Data is de naam van onze nieuwe god. En wie die god net als de bekendste homo sapiens, Adam en Eva, in haar macht krijgt, kan in de wereld de dienst uitmaken. De appel van Apple is misschien wel veelbetekenend een appel met een hap eruit. Steve Jobs wist heel goed waar hij mee bezig was, en zijn opvolgers ook. En hun concurrenten ook. Ze voeren de grote data-oorlog.

Maar zijn we dan slachtoffer van die Big Data? Kunnen we ons daar niet tegen verzetten? We hebben toch net als Adam en Eva een vrije wil? Onzin. Aldus Harari. In dat construct van vrije wil en vrije keuze hebben we te lang geloofd.

Allereerst bestaat er niet zoiets als een mens-uit-één-stuk, een individu. We zijn niet on-gescheiden (in-dividu). We bestaan uit meerdere delen, bijvoorbeeld uit ons ervaren zelf en ons verhalende zelf. En die twee kunnen elkaar goed tegenspreken. We ervaren bijvoorbeeld langer pijn als we ons hand steken in een bak met koud water dat langzaam 1 graad warmer wordt gemaakt, dan wanneer we onze hand steken in een bak met water dat korter maar constant op dezelfde koude temperatuur wordt gehouden. En toch willen we een tweede keer onze hand weer in die eerste bak steken. Ons verhalende zelf vertelt een ander verhaal dan ons ervaren zelf.

Maar ik bepaal toch echt zelf wel wat ik wil! Harari lacht er om, samen met de wetenschappers. Voordat we iets willen staat de gedachte al klaar in ons brein. Bovendien zijn die gedachten en verlangens en emoties via elektrische schokjes eenvoudig te sturen en te manipuleren. Kwestie van ons gedrag structureel in kaart brengen. Data zijn sterker dan wijzelf. “Weten” veel meer, en hebben daarbij ook nog eens geen last van waarde-oordelen. Die technologisch aangestuurde data-kennis is de nieuwe macht die we over ons laten regeren, nu veelal nog onbewust maar waarschijnlijk nog in deze eeuw bewust. En zeg nou zelf: als data kunnen voorkomen dat we kanker krijgen, heb je daar toch veel liever de beschikking over dan over een dokter die helaas moet vaststellen dat de tumor al in een ver gevorderd stadium is uitgegroeid. Of uitgezaaid.

In de tweede plaats zijn we dus geen slachtoffer van die data. We willen ze, en we moeten wel om te kunnen blijven functioneren in onze wereld! We willen ons door die data laten checken en beheersen. We vertrouwen erop. Met het oog op onze gezondheid en ons aankoopgedrag. Die kant gaan we op. Herstel: zijn we al aan het opgaan. En we moeten (voor ons gevoel) dus ook wel. We worden ertoe gedwongen. En het is zo’n gedoe om ons ertegen te verzetten. Daarom gaan we zonder problemen of met stil en chagrijnig protest akkoord met website-cookies.

Gewild of gemanipuleerd: het geloof in onszelf met onze zogenaamde vrije wil en onze vrije keuze, maakt plaats voor geloof in data.

Op weg naar het einde van het liberaal humanisme

Het door verreweg de meeste mensen beleden geloof op aarde, het humanisme, is gestoeld op klassiek liberaal gedachtegoed. Dat wil zeggen dat de vrijheid van het individu samen met waarden als democratie, mensenrechten en de vrije markt centraal staan. Het liberale idee doortrekt al onze levensgebieden. Economisch komt humanisme erop neer dat de klant koning is, politiek dat de kiezer altijd gelijk heeft, ethisch dat je moet doen wat goed voelt, esthetisch dat schoonheid een kwestie van smaak is, en educatief dat je zelf moet leren nadenken. En zeg eens eerlijk: zitten deze overtuigingen in onze vezels of niet? Wie van ons is geen humanist of in ieder geval met dit gedachtegoed grootgebracht? (Waarmee ik niet wil zeggen dat humanistisch geloof op alle punten zou moeten botsen met welke andere geloofsovertuiging dan ook!)

Het klassiek-liberaal-humanistisch gedachtegoed begint de laatste decennia steeds meer op haar grondvesten te schudden. Dit wordt bijvoorbeeld zichtbaar in de vluchtelingencrisis. Enerzijds heeft elke liberaal hart voor elk individu en zijn/haar gevoelens (dus ook voor die van de vluchteling), anderzijds zit het met de gevoelens van de eigen burgers die het idee (en misschien wel de ervaring) hebben dat vluchtelingen hun baantjes komen inpikken, een andere cultuur binnenbrengen of als geradicaliseerde geloofsfanatiekelingen het land binnenkomen. Die spannende spagaat blijft lastig voor de liberaal. Naar wiens gevoel luister je (meer), en waarom dan?

De twee vertakkingen van het liberale humanisme, sociaal-liberaal humanisme en evolutionair-liberaal humanisme kiezen voor een ander pad dan het klassieke model. Sociaal-liberaal humanisme zegt: “Stop met navelstaren en luister naar andermans gevoelens. Er zijn op deze aardkloot meer ándere individuen dan jouw eigen individu.” Evolutionair-liberaal humanisme gaat een andere liberale kant op en zegt: “Conflicten en spanningen horen er bij, en zijn juist positief. Want zo werkt het in de evolutie ook: de sterken komen er het sterkst uit! We zullen het vanzelf zien.”

We zien deze liberale spanningen terug in ons eigen land, vorige week nog, in de provinciale verkiezingen. De VVD (klassiek-liberaal) krijgt een klap om de oren van het evolutionair-liberaal humanisme (Forum voor Democratie), terwijl het sociaal-liberale gedachtegoed ook op verlies wordt gezet of in ieder geval buitenspel (D66, met daar m.i. tegenaan schurkend het CDA). We zien dus een verschuiving plaatsvinden binnen ons liberaal-humanistische geloof. Dat Baudet daarbij extreem-liberaal en extreem-evolutionaire taal spuit, hoort niet per definitie bij evolutionair-liberaal gedachtegoed. Het wordt wel uitsluitend in het evolutionaire model toegepast. Nazi-Duitsland kon ontstaan vanwege het toestaan én omarmen van extreem-liberaal-humanistisch gedachtegoed. Het moet allemaal nog blijken of en in hoeverre Forum voor Democratie verder voeten aan de grond krijgt, maar we zijn gewaarschuwd.

Christelijk geloof en humanisme

Homo Deus is ook een overwegend somber boek. Harari denkt dat de kans groot is dat de mensheid, waarin alleen nog homo sapiens aan het roer staat, zichzelf uitroeit op de weg naar haar ultieme doel: onsterfelijkheid, geluk en goddelijkheid. En waren het vroeger nog de religieuze instanties die de antwoorden hadden op de vragen die speelden, de Bijbel en de Koran en de wijsheden uit andere spirituele stromingen hebben volgens Harari niets te zeggen over de overgang van humanisme naar dataïsme. Om een heel simpele reden: het hele tech-gebeuren speelt niet in de Bijbel of Koran.

Harari’s hardste verwijt aan het adres van geloof en religie is echter het reactionaire karakter van geloof en kerk. Was de katholieke kerk vroeger creatief – menig universiteit en uiteraard alle kloosters zijn op religieuze leest geschoeid met alle kennis en uitvindingen die dat heeft opgeleverd -, in de afgelopen decennia komt geloof, religie en kerk alleen nog aan het woord op reactionaire momenten. En dan ook nog eens behoudend en negatief: de pil, condoomgebruik, homohuwelijk, kindermisbruik. Daar komt nog bij dat de reacties vaak ook nog eens lang op zich laten wachten.

Waar is de creativiteit?

En dat zet me aan het denken. Want ik ben een gelovige jongen de zich dan door Harari voelt aangesproken. En ik vraag me af:

Ben ik ook reactionair?
Ben ik conservatief en behoudend, bang om wat is opgebouwd te verliezen?
Interesseert het me überhaupt wat er in de wereld om me heen speelt?
Gebruiken christenen God en Christus om zich “veilig en geborgen” en met geloofszekerheden terug te trekken uit de wereld, of denken we er serieus over na wat het betekent om in onze tijd(geest) christen te zijn?
En vooral: maakt het geloof nog creativiteit in de gelovigen los? Of loopt de kerk achter de feiten en gegevens (data!) aan.

Kijk, ik denk dat Christus is wat miljoenen mensen in het dataïsme hopen te vinden: onsterfelijk, gelukkig en goddelijk. Wat mij betreft is hij dé homo sapiens. Of dé human(ist). Maar ik wil me niet verschuilen in of achter dat antwoord. Of me met die overtuiging terugtrekken uit de wereld. Het zet me aan het denken en aan het werk: hoe om te gaan met de technologische verandering van tijdperk? Maakt Harari een vlucht naar voren? Wat wordt er nú van ons gevraagd? Welke effecten heeft het monopolie van data op mens en milieu? Hoe kan ik in onze tijdgeest leven in de geest van Christus?

Een ding weet ik zeker: zolang de kerk zich niet inleest en inleeft in haar eigen tijd, wordt haar geloof in de Christus een luchtkasteel. Dan loop je misschien met je hoofd in de wolken, ondertussen hebben je voeten geen houvast en weet je niet wat je met je geloof aan moet in de gang van alle dag. En is dat niet hét verwijt dat menig gelovige verzuchtend moet constateren: de zondag staat zo ver af van de maandag?

De kerk moet iets doen waar ze niet zo van lijkt te houden. Net als haar God en Heer indalen in de concrete werkelijkheid. De kerk moet aan het werk. Betrokken en creatief.

Vraag en leestip

Techniek en data i.c.m. geloof. Welke gedachten of gevoelens heb jij daar bij?

Een tijdje geleden las ik een boek van Reinier Sonneveld rond dit onderwerp met de titel ‘Gids voor de laatste dagen’. Ik waardeer het enorm dat hij dit oppakt en goed weet te verwoorden met soms juweeltjes van exegeses van bijbelverhalen. Het geeft je het gevoel van: zo had ik dat bijbelverhaal nog niet eerder bekeken. Het sterkt me bovendien in de gedachte dat Harari zich te snel afmaakt van bijbel & geloof, die hij te snel wegzet als verouderd of als religieus ruilmiddel (“Voor wat hoort wat” of een simplistisch “je-gaat-naar-de-hemel-of-naar-de-hel-geloof”). Er is in elke tijd en bij elke overgang, ook van humanisme naar dataïsme, wijsheid te halen uit de oude wijsheden en verhalen.

David Heek
Auteur David Heek
David Heek (38) is een creatieve theoloog en Enneagram-kenner. Hij haalt energie uit het inspireren en geestelijk begeleiden van (individuele) mensen. Hij leeft op van wijsheden die raken, en die hij op Leefjijwijzer.nl verwoordt. Als enneagram-dominee is hij beschikbaar voor particulieren en bedrijven. Als theaterdominee kun je hem in de theaters meemaken.
Gerelateerde blogs
Er zijn nog geen reacties op dit blog

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *